bisayabloggers

Ang santilmo sa punoan sa sambag

In Uncategorized on October 30, 2005 at 8:05 am

Ang santilmo sa punoan sa sambag

Candido Alburuto writes:

Bay Rene,

Kining akong sulat ron, Bay Rene, pahinungod sa kasaulogan sa Adlaw sa Minatay, kon “kalag-kalag” sa umaabot nga Martes pohon.

Duna ko’y istorya mahitungod sa maong kasaulogan. Nahitabo mga duha na ka tuig ang milabay. Nahinumdom ka tingali, Bay Rene, kang Tiyo Ating nga akong uyoan nga ulitawong guwang. (Kadto gong bayoti nga niwangon, taas ug buhok ug gikulata sa lakra sa buti ang nawong?)

Adlaw sa minatay ug didto ko sa Comunal sa Buhangin niadtong tungora. Layo ang sementeryo ug wala mi mga kwarta, gani didto na lang mi sa balay ni Tiyo Lasyo nga maguwang ni Ating, nagmantener ug bahal ug sumsuman nga nilung-ag nga saging.

Kini si Ating dunay abilidad nga nakat-unan sa Cebu – kanang gitawag nga “spirit of the glass”. Pinaagi nianang maong dula o gimbuhaton, mahimo (kuno) ni Ating tawgon ang bisag kinsang kalag sa minatay ug istoryahon. Tungod lagi kay walay laing mahimo, ug tungod usab nga gipasigarbo ug maayo ni Ating ang iyang abilidad, ningsugot ko makigkuyog nila sa dula nga “spirit of the glass”.

Ningkuha si Tiyo Ating ug usa ka manila paper diin nakasuwat ang mga letra sa alpabeto, mga numero gikan 1 ngadto 10, ug mga pulong nga yes ug no. Giplastar ni Ating ang papel sa lamisa ug gipatong ang usa ka baso. Nanag-alirong mi sa lamisa – ako; si Tiyo Lasyo, asawa nga si Benyang ug anak nga si Dyopri; Tiyo Ating ug si Pokoy, pag-umangkon ni Tiya Benyang nga gianggaan ug Sirok kay samokan ug kusog mohabhab. Kibale unom mi tanan.

Gikuha ni Ating ang baso, gipaduol sa iyang baba, ug sa nagdahunog nga tingog, ningyamyam: “Si kulas, is kolurum sibum paktum eternum. Ame-e-en! Suwod sa baso, suwod sa baso kalag nga naglaag! Usa-usa lang kay basin magdasok mo! Suwod kalag nga nasaag! Sibum paktum eternum, am-e-e-en!” Ug dayon gipakulob ang baso.

Nanimbawot ang akong balahibo, Bay Rene. Gipangkuyawan ming tanan. “Itungtong ang usa ka tudlo sa lubot sa baso, dali!” mando ni Ating sa amoa. Tungtong pod mi ug tudlo. Hinay. Gaan. “Ayaw ituklod ang baso kay gabaan mo!” Mando ni Ating.

“Kinsa ka, espiritu!” pangutana ni Tiyo Ating. Ninglihok, ninglakaw ang baso. Nakurat ko. “Naay ningtuklod? Kinsay ningtuklod?” pangutana nako sa hinay nga tingog. “Hilom!” mando ni Ating.

Hinay, hinay, ninglakaw ang baso, tuyok-tuyok, sa manila paper. Hunong kadiyot sa letra R, dayon sa O-Q-U-E. “Si Tatay Oking!” siyagit ni Benyang. Nangluspad si Tiyo Lasyo – kalag sa iyang ugangan ang naa suwod sa baso.

Gihunghong ni Benyang ang sunod nga pangutana. “Okey ka lang, Tay?” Dagan ang baso sa pulong “No”. Kahilakon si Benyang. “Ngano man, Tay?” Dagan ang baso sa mga letra P-A-L-H-U-B-G; hunong kadiyot, unya sa mga letra L-A-S-Y-O-W. “Unsa to, unsa to?” dungan ming nangutana.

Naglisod gamay sa ispeling ang kalag sa tiguwang. Si Tiyo Ating ang ninghubad. “Wa malipay si Tatay Oking kay palahubog si Lasyo”. Giyabo ni Tiyo Lasyo ang bahal nga iyang gigunitan. “Ta-ta-ta-tay Oki-king”, pangutana ni Lasyo sa nagkurog ug hungaw nga tingog, “unsang kurso ang mahuman sa imong apo nga si Dyopri?”

Dagan na pod ang baso. A-B-U-S-G-A-D-O. “Ma-abogado ka Dong,” sulti ni Lasyo kang Dyopri nga 23 na ang edad apan Grade 3 pa. “Abogado ka Dong! Okey, olrayt!” Dili kaayo ko kumbensido. “Dili ba kaha to ABUSADO?” Gisigaan kog mata ni Benyang. “Dili man diay ka kamao mobasa, Candido,” singhag ni Benyang. “Balhin tag espiritu Ating!”

Balhin mi. Sunod nga ningsuwod sa baso si H-O-S-E R-I-S-A-L : wala mi ikapangutana. Sunod si B-O-N-I-P-A-S-Y-O : wala gihapon pangutana. “Kinsa toy pangalan sa imong silingan nga bayot nga bag-o pa namatay?” gipangutana ko ni Tiyo Ating. “Beethoven, Tiyo. Pasudla sa baso kay pangutan-on nato.” Apan wala makasuwod si Beethoven kay naglisod tingali ang baso ug ispeling sa iyang pangalan.

“Tyo Ating,” hunghong ni Pokoy Sirok, “ibalik kuno si Lolo Oking. Mangutana lang unta ko.” Gipasuwod na usab sa baso si Lolo Oking. “Lo Oking,” pangutana ni Pokoy Sirok. “Unsa ba intawon ang akong kaugmaon? Ma-teacher ba ko?” Maoy ambisyon ni Pokoy.

Dagan ang baso padulong sa T. Gikan sa T, padulong unta sa E apan ninglahos sa A. Nabuang kadiyot ang baso ngadto ngari apan sa katapusan naporma ang T-A-M-B-A-Y. Kahilakon si Pokoy sa kahiubos; gibasol sa iyang mga mata si Tiyo Ating. Wala nananghid, ninglakaw si Pokoy. Nagbagulbol. “Tambay bitaw! Tambay uroy!”

Padayon ang dula; apan nangundang mi sa dihang ningsuwod sa baso si S-R-A-T-A-N D-E-M-Y-O. Pwerteng hadloka ni Ating. “Yawa!” siyagit ni Ating, dayon gihayang ang baso. Gikuyawan ming tanan, labaw na si Ating nga pwerteng luspara. Lawom na ang kagab-ihon; dili na unta mouli si Ating apan amo gikataw-an. Bisag nahadlok, ninglakaw.

Walay pay minuto sa dihang nadungog namo ang makalilisang nga tiyabaw ni Ating. “Santilmo! Yawa! Demonyo!” siyaok ni Ating nga nagkaratel ug dagan ug gikuyapan sa tugkaran. Dagan mi pakanaog.

Tuod man, sa dalan nga naputos sa kangitngit, sa punoan sa sambag, dunay naglakaw nga dila sa kalayo – hinay, hayag. Santilmo! Kuha si Lasyo ug atsa; si Benyang, krus nga lukay. Gipunit nako ang flashlight ug giplaslaytan ang dila sa kalayo nga naglakaw sa dalan. Gilabay ni Lasyo ug atsa; giabog-abog ni Benyang sa krus nga lukay.

Ningpaduol namo ang kayo nga naglakaw. Kadaganon na mi, apan sa hayag sa flashlight, nakita nako si Pokoy nga nagpahipi sa punoan sa sambag, naggunit ug bao. Sa buko-buko sa bao dunay kandila nga perdon nga nakataod. “Komedya ra to, Tiyo,” bagulbol ni Pokoy. “Tambay uroy!”

Gidapog ni Tiyo Lasyo sa agtang si Pokoy ug gitabang namo si Tiyo Ating nga nagbilangkad nga nakuyapan sa yuta. Buntag na nabalikan ug panimuot si Ating. Wa na lang namo siya tug-ani nga ang “santilmo” kandila nga nakataud sa buko-buko sa bao.

Wala na lang mi magsaba, Bay Rene.

Sukad niadto, wa na usab ganahi si Tiyo Ating magdula ug “espirit op da glas.”

Sincerely,

Candido Alburuto.

Ricochet
By Rene Ezpeleta Bartolo

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: